DEMOSCIOCRATIE

Bản dịch bài viết tiếng Pháp của Jacques Rouchaud

Người ta đã hứa với chúng ta rằng tin học sẽ đơn giản hóa mọi thứ. Ít giấy tờ hơn, ít xếp hàng hơn, ít thủ tục hơn. Kết quả lại hoàn toàn ngược lại. Ở Pháp cũng như ở hầu hết các nước châu Âu, mỗi cơ quan hành chính, mỗi quỹ, mỗi ngân hàng, mỗi công ty bảo hiểm đều tự xây dựng phần mềm riêng của mình, mỗi bên một góc, mà chưa bao giờ nghĩ đến người phải sử dụng nó: người dùng.

Ngày nay, chính bệnh nhân, khách hàng, người nộp thuế là người làm việc. Và thường là hai hoặc ba lần.

1. Người công dân bị biến thành nhân viên văn phòng

Thuế, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế bổ sung, ngân hàng, quỹ hưu trí, tỉnh đường, nhà cung cấp năng lượng: mỗi lần đều phải tạo tài khoản, chọn mật khẩu, điền cùng những thông tin — họ tên, địa chỉ, ngày sinh, tình trạng gia đình, thu nhập — và gửi cùng những giấy tờ chứng minh. Điều mình đã khai với một cơ quan hôm trước, hôm sau lại phải nói lại với một cơ quan khác.

Mỗi phần mềm một khác, nặng nề, thường không phù hợp. Người cao tuổi, những người không quen dùng máy tính hoặc không có kết nối tốt bị bỏ lại bên lề đường. Tin học, vốn phải phục vụ con người, đã trở thành thêm một gánh nặng.

2. Một thẻ duy nhất, ngay từ khi sinh ra

Thế nhưng đã có một giải pháp đơn giản, mà các chính trị gia chưa bao giờ thực sự muốn suy nghĩ đến cùng: một thẻ duy nhất, có gắn chip, trên đó các thông tin cơ bản của công dân được ghi nhận chỉ một lần, ngay từ khi sinh ra, rồi được cập nhật dần theo cuộc đời của người đó.

Thay đổi địa chỉ, sinh con, kết hôn, công việc mới: chỉ khai một lần, và mọi cơ quan được ủy quyền đều tự động được thông báo. Không còn những biểu mẫu hai hay ba bản, không còn giấy tờ chứng minh phải gửi đi gửi lại không ngừng. Hệ thống làm việc cho công dân, chứ không phải ngược lại.

Những thông tin này thuộc về công dân. Mỗi cơ quan chỉ được truy cập những gì mình cần, và mỗi người phải có thể biết ai đã xem dữ liệu của mình. Đơn giản hóa không có nghĩa là giao nộp tất cả: tự do vẫn là quyền đầu tiên.

3. Làm nặng thêm ở chỗ cần đơn giản hóa

Điều phi lý nhất là người ta làm ngược lại với điều cần làm. Ở chỗ cần đơn giản hóa thì lại làm nặng thêm: ngày càng nhiều ô phải điền, ô phải đánh dấu, màn hình nối tiếp nhau. Còn ở chỗ cần đi vào chi tiết, kiểm soát nghiêm túc và làm cho tốt, thì lại nhân lên những thủ tục vô ích.

4. Ví dụ về thuế giá trị gia tăng: tập trung mọi thứ về Paris

Hãy lấy thuế giá trị gia tăng làm ví dụ. Các tờ khai của cả nước được dồn về các hệ thống trung tâm của Bộ Tài chính, ở Paris. Khối lượng dữ liệu khổng lồ hội tụ về cùng một điểm, với những hạ tầng khổng lồ, tốn kém và ngốn nhiều năng lượng.

Sẽ đơn giản hơn nhiều, và sinh thái hơn nhiều, nếu xử lý những dữ liệu này ở cấp lãnh thổ, nơi có các doanh nghiệp, rồi chỉ chuyển kết quả lên một máy chủ quốc gia nhỏ, phụ trách việc kiểm soát của các Viện và của chính phủ. Ít truyền tải hơn, ít máy móc hơn, ít năng lượng hơn, và kiểm soát sát thực tế hơn.

5. Các hệ thống hiện nay: một chuỗi thất bại tốn kém

Đây không phải là một cảm nhận. Các dự án tin học lớn của Nhà nước Pháp đã chồng chất thất bại, do người nộp thuế trả tiền:

• Louvois, phần mềm trả lương cho quân nhân: hàng nghìn binh sĩ bị trả sai, trả thừa hoặc hoàn toàn không được trả lương trong nhiều tháng, trước khi bị bỏ vào năm 2013, sau khi đã chi hàng trăm triệu euro.
• Opérateur national de paye (Hệ thống trả lương quốc gia), được cho là sẽ thống nhất việc trả lương cho toàn bộ công chức: bị bỏ vào năm 2014, cũng sau hàng trăm triệu euro.
• SIRHEN, hệ thống quản lý nhân sự của Bộ Giáo dục Quốc gia: bị bỏ vào năm 2018 sau nhiều năm chậm trễ và chi phí không tương xứng với kết quả.

Và những gì hoạt động được thì cũng chỉ hoạt động một nửa. Thẻ Vitale (thẻ bảo hiểm y tế) có chip, nhưng hầu như không chứa gì: mỗi quỹ giữ hồ sơ riêng của mình. Một mã định danh chung ngày nay cho phép đăng nhập vào nhiều trang web công, nhưng khi đã vào bên trong, mỗi cơ quan lại yêu cầu bạn cung cấp lại thông tin và giấy tờ chứng minh. Người ta đã thêm một cửa ra vào chung cho những ngôi nhà vẫn không nói chuyện với nhau.

Khu vực tư nhân cũng chẳng khá hơn. Mỗi ngân hàng, mỗi công ty bảo hiểm, mỗi nhà cung cấp áp đặt ứng dụng của mình, mật khẩu của mình, xác thực hai lớp của mình, biểu mẫu của mình. Người công dân rốt cuộc có hàng chục tài khoản và mất hàng giờ để làm, không công, công việc mà trước đây chính các tổ chức đó tự làm.

6. Sự thống trị của các công ty tư vấn

Vì sao lại đến nông nỗi này? Phần lớn là vì Nhà nước đã giao việc thiết kế các hệ thống của mình cho những công ty tư vấn lớn, thường là của Mỹ, vốn bán những kiến trúc ngày càng nặng nề, ngày càng tập trung, ngày càng đắt đỏ. Hệ thống càng phức tạp thì càng cần nhiều chuyên gia tư vấn để vận hành.

Năm 2022, một ủy ban điều tra của Thượng viện đã tiết lộ rằng chỉ riêng năm 2021, Nhà nước đã chi hơn một tỷ euro cho các dịch vụ tư vấn. Các chính trị gia ký, hóa đơn chồng chất, và chính người dùng phải trả hai lần: bằng tiền thuế, và bằng thời gian mất đi trước màn hình.

7. Nền dân trí chủ đề xuất gì

Nền dân trí chủ, có thể áp dụng ở mọi quốc gia, xuất phát từ một nguyên tắc đơn giản: bộ máy hành chính là công cụ phục vụ người dân, chứ không phải một tổ chức nhằm bảo đảm sự tồn tại lâu dài của chính nó.

• Một bộ máy hành chính tinh gọn có chủ đích. Mọi cơ cấu phải tương ứng với một nhiệm vụ rõ ràng và cần thiết. Những sự trùng lặp, những cơ quan vô ích và những thủ tục chồng chéo phải có thể bị bãi bỏ.
• Số hóa để giảm nhẹ, không phải để làm nặng thêm. Tin học và trí tuệ nhân tạo phải tự động hóa các công việc hành chính, các hoạt động kiểm tra và trao đổi thông tin, nhằm giảm đáng kể thủ tục cho công dân và doanh nghiệp.
• Lãnh thổ trước hết. Lãnh thổ là đơn vị quản lý cơ bản. Dữ liệu được xử lý tại nơi chúng phát sinh, và chỉ kết quả được chuyển lên cấp quốc gia để hai Viện kiểm soát.
• Kiểm soát tài chính thường xuyên và không có ràng buộc vô ích. Các hệ thống tin học phải cho phép theo dõi các dòng tài chính và giảm chi phí hành chính, mà không nhân lên những nghĩa vụ đè nặng lên doanh nghiệp và công dân.
• Người dùng và các ngành nghề được tham gia vào các quyết định. Trong mỗi Hội đồng Lãnh thổ, một nửa số thành viên đại diện cho các hội nghề nghiệp và các hoạt động. Những người sử dụng công cụ tham gia vào việc thiết kế chúng, thay vì phải chịu đựng chúng.
• Những người phụ trách phải giải trình. Một hệ thống không hoạt động, một dự án tốn kém quá mức: người phụ trách phải giải thích, và có thể bị thay thế.

Kết luận

Tin học lẽ ra phải giải phóng thời gian cho công dân. Nó lại đánh cắp thời gian của họ. Vấn đề không nằm ở kỹ thuật, mà ở cách người ta đã hình dung ra nó: xa rời người dùng, tập trung quá mức và giao cho những kẻ có lợi khi làm cho nó trở nên phức tạp.

Một thẻ duy nhất, dữ liệu chỉ nhập một lần, xử lý ở cấp lãnh thổ và một hệ thống kiểm soát quốc gia nhỏ: đó là những gì một nền hành chính phục vụ nhân dân có thể trở thành. Đó là tinh thần của nền dân trí chủ.

Tự do — Bình đẳng — Sự thật

Cảm ơn ý kiến bình luận của các bạn